De trans-Atlantische verhoudingen zijn veranderd: 'Dit is lastig terug te draaien'

De kou lijkt uit even uit de lucht tussen de VS en Europa na een roerige week. De Amerikaanse president Trump beloofde Groenland toch niet militair in te nemen. Maar deskundigen spreken van een duidelijke breuk in de trans-Atlantische betrekkingen.
“Als we niet aan tafel zitten, dan staan we op het menu”, zei de Canadese premier Carney in een veel bejubelde toespraak. NAVO-secretaris-generaal Rutte sprak verzoenend over “discussies” onder bondgenoten. Sommige andere leiders namen afstand van Carney’s woorden over een “breuk” of zwakten die af.
“De geloofwaardigheid van de NAVO heeft enorme schade opgelopen”, meent Laurien Crump, buitenlandexpert aan de Radboud Universiteit. Het voortbestaan van de NAVO heeft volgens haar voor het eerst echt op het spel gestaan. “Trump zei: ‘als we iets niet bezitten, gaan we het niet verdedigen’. Dat is het einde van artikel 5.”
Achtbaanrit
Alleen al de dreiging brengt schade toe. In artikel 1 van de NAVO staat dat landen elkaar niet bedreigen. “En de soevereiniteit van Groenland heeft twee weken op tafel gelegen.”
Deze week was tekenend voor de nu grillige betrekkingen, zegt Giles Scott-Smith, hoogleraar Transnationale Betrekkingen in Leiden. “De relatieve zekerheden van de afgelopen 70 jaar worden binnen een dag volledig losgelaten en vervolgens gedeeltelijk herwonnen. Maar je weet niet precies waar je aan toe bent.”
Dat zorgt voor veel onzekerheid. “Als elke kwestie zo’n achtbaanrit wordt, wordt het een hele uitdaging voor de NAVO.”
Negeren of nieuw pad kiezen
Of dit een keerpunt was, zal later blijken, zegt Markha Valenta, universitair docent politieke wetenschappen in Utrecht. Dat verklaart ook de gemengde reacties onder Europese landen. “We zijn er in de EU niet uit of we het herstel van de NAVO willen, of dat het doel is om een parallel veiligheidsapparaat te ontwikkelen.”
Sommige lidstaten twijfelen tussen reageren of Trumps provocaties negeren, vanwege het grote belang van de Amerikaanse militaire macht en invloed op de wereldhandel, zegt Valenta. “Andere kant klinkt ook: eigenlijk is de band al kapot.”
De EU moet zich nu kunnen handhaven in een wereldorde waar het recht van de sterkste geldt, betogen zij.
Trump is nu effectiever
“Historisch gezien heeft Europa heel goede redenen om dat soort politiek niet te willen: dat heeft Europa vernietigd en verdeeld”, zegt Valenta. “En je kunt om soevereiniteit roepen, maar de snelheid waarmee je om iets roept is anders dan die waarin je dat kunt waarmaken.”
Toch zal het moeten, denkt ze. In tegenstelling tot zijn eerste termijn laat Trump zich veel meer gelden op het wereldtoneel en is hij effectiever. De weg die Trump is ingeslagen laat zich ook door een opvolger niet snel terugdraaien.
Het gaat namelijk niet alleen om Trump, waarschuwt Valenta. “Trump vervangt structuren door persoonlijke politiek. Op het moment dat hij overlijdt, ontstaat er chaos.”
Inmiddels is er een groot netwerk van mensen die zijn ideeen ontwikkelen en nieuwe banden smeden. “De trans-Atlantische verhoudingen blijven, maar met een heel andere identiteit.”
Dat beaamt Scott-Smith. “Een terugkeer naar de liberale wereldorde is lastiger geworden. Veel landen volgen die lijn niet meer en Trump versterkt autoritaire staten.”
‘Vredesraad maffiapraktijken op wereldniveau’
Een voorbeeld van zo’n parallelle samenwerking: Trumps ‘vredesraad’. “Een keihard afscheid van de Verenigde Naties”, zegt Crump. Veel landen reageerden (nog) niet en anderen weigerden de uitnodiging. Toch is het geen onbeduidend, ongevaarlijk orgaan, volgens Crump. “Dat is een misvatting, want de VS zit erin.”
“Trump is echt met een sloopkogel door de wereld gegaan”, zegt ze. “Dit zijn maffiapraktijken op wereldniveau. Met deze vredesraad wordt zijn machtsdenken geinstitutionaliseerd.”
De staat van de VN speelt daarin een rol. “De VN is vleugellam, onder andere vanwege de vijf permanente leden die alles kunnen blokkeren. De VN had geen antwoord op Oekraine, Gaza en Venezuela.”
Scott-Smith vult aan dat het voortbestaan van de VN uberhaupt onzeker is, omdat de VS veel geldstromen heeft stopgezet. “Het is lastig om in te schatten wat de VN over twee jaar nog inhoudt.”
Taal van de macht
Wat de EU kan doen? “Een economische vuist maken en de handelsbazooka op tafel laten liggen, en toch doorgaan met Mercosur”, zegt Crump. “De EU moet zich niet langer in bureaucratie verliezen.”
De EU moet zijn economische macht niet onderschatten, zegt Crump. Ze denkt dat de “handelsbazooka” waarmee de EU dreigde zeker effect heeft gehad. “De les van deze week is dat deze breuk niet gelijmd, maar wel overleefd kan worden door de taal van de macht te spreken.”
Ze ziet ook een lichtpuntje na de EU-top eergisteren: “Er werd gezegd dat we macht alleen met tegenmacht kunnen bejegenen. Dat vind ik een heel belangrijke stap.”
Eigen veiligheidsraad
Daarin is het ook belangrijk om met andere landen op te trekken en zelf een veiligheidsraad op te richten, zegt Crump. Zoals de Canadezen, Noren, maar ook de Britten met hun nucleaire paraplu.
De EU wordt vaak bekritiseerd dat het een bureaucratisch orgaan is, waarin besluitvorming lang duurt. Maar in het geval van crisis, zoals bij Oekraine, kan dat ineens sneller, zegt Valenta. “Alleen op een moment van crisis wordt er urgentie gevoeld.”
“Het is gevaarlijk om nu achterover te leunen”, zegt Crump. De Groenlandkwestie moet daarom niet worden beschouwd als een storm in een glas water, waarschuwt ze: “Ik denk dat we moeten erkennen dat Trump een grotere bedreiging is voor onze veiligheid dan Poetin.”

Lees het hele verhaal via NOS Nieuws: De trans-Atlantische verhoudingen zijn veranderd: 'Dit is lastig terug te draaien'